درسنامه آموزشی تاریخ (1) انسانی کلاس دهم رشته ادبیات و علوم انسانی

در این درس، شما با بررسی منابع و فعالیت‌های اقتصادی در ایرانِ باستان، ابتکارات و پیشرفت‌های اقتصادی ایرانیان را در آن دوران تجزیه و تحلیل می‌کنید.

کشاورزی و دامداری

در درس 8 خواندید که بومیان ایران پیش از ورود آریایی‌ها، از جملۀ نخستین مردمانی بودند که از حدود 12 هزار سال پیش شروع به کشاورزی و اهلی کردن حیوانات کردند. پس از آن، کشاورزی همواره نقش بسیار تعیین کنند‌ه‌ای در تأمین نیازهای مادی ساکنان این مرز و بوم داشته و مالیا‌ت‌های بخش کشاورزی یکی از منابع مهم درآمد سلسله‌های حکومتی بوده است.

اقوام و طایفه‌های صحراگرد و دامدار آریایی هنگام ورود به ایران، اطلاع چندانی از روش‌ها و فنون کشاورزی و صنعت نداشتند. آنان در نتیجۀ تماس و همزیستی با بومیان ایران و همسایگان خود در بین النهرین، کم کم با شیوۀ زندگی روستایی و شهری آشنا شدند و به یک جانشینی و کشاورزی روی آوردند. آموز‌ه‌های زرتشت با تشویق مردم به کشت‌وکار، تأثیر بسزایی بر انتقال تدریجی آریاییان از زندگی شبانی به زندگی مبتنی بر کشاورزی داشت.

رونق و پیشرفت کشاورزی

در عصر باستان، کشاورزی اساس زندگی اقتصادی ایرانیان به شمار می‌رفت. بیشتر مردم کشاورز بودند و روستاییان عمدۀ جمعیت ایران را تشکیل می‌دادند. مهم‌ترین محصولات کشاورزی عبارت بودند از جو، گندم، برنج، میوه و سبزی که به صورت دیم و آبی کشت می‌شدند. کشاورزان با استفاده از آب رودخانه‌ها، چشمه‌ها و قنا‌ت‌ها، زمین‌ها و با‌غ‌ها را آبیاری می‌کردند. روستاییان در کنار فعّالیت‌های کشاورزی، معمولاً تعدادی دام، شامل گوسفند، بز، گاو، اسب و شتر پرورش می‌دادند. در سطحی وسیع‌تر کو‌چ‌نشینان به دامداری اشتغال داشتند.

بیشتر زمین‌های کشاورزی و حتی گله‌های دام، متعلق به شاه، خاندان شاهی، مقام‌های حکومتی، اشراف، روحانیان بزرگ و متولیان معبدها و یا آتشکده‌ها بود. آنان غالباً در شهرها زندگی می کردند و از طریق نمایندگان خود، املاکشان را اداره می‌کردند و یا اجاره می‌دادند. البته شمار معدودی از کشاورزان قطعه زمین کوچکی داشتند، اما بیشترشان زمین نداشتند و بر روی زمین‌های بزرگان، کار می‌کردند و سهمی از محصول را دریافت می‌کردند.

شاهان هخامنشی نسبت به امور کشاورزی توجه زیادی داشتند و به منظور پیشرفت و توسعۀ آن، اقدام‌های مفیدی انجام دادند. آنان به منظور تشویق به کشاورزی، افرادی را زمین‌های بایر را آباد می‌کردند تا پنج نسل، از پرداخت مالیات معاف می‌کردند. از دیگر اقدام‌های مهم هخامنشیان برای توسعۀ کشاورزی، کندن قنات، احداث بند و سد بر روی رودها و حفر نهرهای انتقال آب در سرتاسر قلمرو خود بود. کندن قنات، از جمله ابتکارات برجستۀ ایرانیان باستان برای تأمین آب در نواحی خشک و کم باران بود. از آن زمان تا حدود 50 سال پیش، آب مصرفی بسیاری از روستاها و حتی شهرها در نواحی مرکزی، شرقی و جنوبی کشور ما از طریق قنات‌ها تأمین می‌شد. احداث و نگهداری قنات‌ها، سدها و آبراهه‌ها نیازمند دانش و مهارت بسیار پیچیده و مخارج خیلی سنگین بود که معمولاً حاکمان و مالکان بزرگ از عهدۀ آن برمی‌آمدند. فنونِ کندنِ قنات از ایران به سایر نقاط و کشورهای جهان انتقال یافت.

حکومت ساسانیان برای پیشرفت کشاورزی، کوشش زیادی کرد. یکی از مقا‌م‌های عالی مرتبۀ دربار ساسانی که عنوان واستریوشا‌ن‌سالار داشت، رئیس روستاییان و کشاورزان به شمار می‌رفت. او علاوه بر عهده‌دار بودن مسئولیت گردآوری مالیات‌های بخش کشاورزی، برای توسعه و ترویج آبادانی و کشت و کار نیز کوشش می‌کرد.

در دورۀ ساسانیان، سدها و آب‌بندهای متعددی بر رودها به خصوص رودهای دجله، فرات و کارون، بسته و آبراهه‌های (نهرهای) متعددی با هدف آبیاری زمین‌های کشاورزی ایجاد شد. در آن دوره، کشاورزی، به خصوص در زمین‌های حاصلخیز بین النهرین (آسورستان/ سواد)، خوزستان و سیستان توسعۀ زیادی پیدا کرد. مالیات و اجاره‌‌بهای کشتزارهای آسورستان منبع درآمد هنگفتی برای ساسانیان به حساب می‌آمد. طغیان رودخانه‌های دجله و فرات و خراب شدن آب بندها و سدها در اواخر دورۀ ساسانیان یکی از عوامل ضعف و انحطاط آنان شد و ضربۀ سنگینی بر اقتصاد آنان وارد آورد.

در عصر باستان بر اثر گسترش راه‌ها و توسعۀ تجارت، کشت گونه‌های جدیدی از گیاهان و درختان در سرتاسر قلمرو پهناور سلسله‌های ایران، معمول شد. همچنین در آن عصر، گونه‌هایی از گیاهان و درختان از ایران به اروپا و چین رفت، و یا از آنجا به ایران آمد.

راه و حمل و نقل

را‌ه‌ها و وسایل حمل و نقل، نه فقط از نظر سیاسی و نظامی، بلکه از جنبۀ اقتصادی و مخصوصاً تجاری نیز دارای ارزش و اهمیت فو‌ق‌العاده بودند. در دورۀ هخامنشیان شبکۀ وسیعی از جاد‌ه‌ها ساخته شد که مراکز اصلی حکومت را به یکدیگر و همچنین به کشورهای همسایه وصل می‌کرد. مهم‌ترین آنها جادۀ شاهی بود که به فرمان داریوش بزرگ احداث شد. این جاده به طول بیش از 2400 کیلومتر، شوش، یکی از پایتخت‌های هخامنشی را به شهر سارد در آسیای صغیر متصل می‌کرد. به گفتۀ هرودت در طول جادۀ شاهی، به فاصلۀ هر 25 یا 30 کیلومتر، ایستگا‌ه‌هایی با امکانات فراوان برای مسافران و کاروان‌ها ایجاد شده بود.

در دورۀ هخامنشی فنون و مهار‌ت‌های جاده‌سازی پیشرفت کرد. در جاهایی که زمین سست یا باتلاقی بود، جاده را سنگ‌فرش می‌کردند. جاده‌ها در آن زمان به گونه‌ای ساخته می‌شدند که ارّابه‌ها به آسانی بتوانند در آنها حرکت کنند.

اسب، الاغ و شتر، چارپایانی بودند که در حمل‌ونقل، از آنها استفاده می‌شد. ایرانیان باستان همچنین از ارّابه و گار‌ی‌های دو چرخ و چهار چرخ که توسط اسب کشیده می‌شدند، بهرۀ فراوان می‌بردند.

کشف راه‌های دریایی

داریوش بزرگ، پادشاه هخامنشی در جریان لشکرکشی به هندوستان، وقتی که به رود سند رسید، یکی از اهالی آسیای صغیر به نام اِسکیلاکس (Scylax) را مأمور کشف مسیرهای آبی کرد. وی مسیر رود سند را تا اقیانوس هند ادامه داد و سپس با عبور از دریای سرخ به مصر رسید. در نتیجۀ این سفر، برای نخستین‌بار مسیر دریایی میان هند و مصر شناسایی شد. یکی دیگر از اقدامات مهم و مدبّرانۀ داریوش در زمینۀ توسعۀ راه‌های دریایی، اتصال دریای سرخ به رودنیل بود. او هنگام سفر به مصر دستور داد با حفر آبراهه‌ای (کانالی)، دریای سرخ به رود نیل متصل گردد تا امکان تردّد کشتی‌ها میان این رود و دریا فراهم آید.

در دوران فرمانروایی هخامنشیان، دریانوردی و حمل‌ونقل دریایی به طور چشمگیری رونق گرفت. بنادر، توسعه پیدا کردند و بندرهای جدیدی بنا شد. همچنین در آن زمان، کشتی‌هایی با ظرفیت حمل چند صد تن کالا، ساخته شد.

در دوران فرمانروایی اشکانیان و ساسانیان نیز، را‌ه‌ها و وسایل ارتباطی، از اهمیت فو‌ق‌العاده‌ای برخوردار بودند و توجه زیادی به نگهداری و امنیت جاد‌ه‌ها صورت می‌گرفت. در این دوران، همانند زمان هخامنشیان، چاپارخانه‌ها همچنان دایر بودند؛ کاروان‌سراهای جدیدی در مسیر را‌ه‌ها ساخته شد و چا‌ه‌ها و قنا‌ت‌هایی برای تأمین آب آنها، حفر شد.

بقایای کاروان‌سراها و پل‌های برجا مانده از دورۀ ساسانی نشان می‌دهد که در آن زمان، توجه خاصّی به بازسازی و توسعۀ جاد‌ه‌ها می‌شده است. در دوران ساسانیان، دریانوردی و کشتی‌رانی نیز، پیشرفت آشکاری کرد. به دستور پادشاهان ساسانی، بنادر و اسکله‌های متعددی به خصوص در خلیج فارس و دریای عمان ساخته شد و کشتی‌ها و دریانوردان ایرانی حضور چشمگیری در دریاها و اقیانو‌س‌ها داشتند. سیراف از جمله بندرهای مهم خلیج فارس بود که به گفتۀ مورّخان، اهالی آنجا در دریانوردی و صیّادی مهارت زیادی داشتند.

را‌ه‌ها در عصر باستان علاوه بر آنکه امکان جابه‌جایی کالاها و مسافران را فراهم می‌آوردند، در انتقال اندیشه‌ها و فرهنگ‌ها نیز نقش مهمی داشتند. از طریق مسیرهای ارتباطی زمینی و دریایی بود که فرهنگ، هنر و معماری اقوام و جوامع عهد باستان در بخش‌های وسیعی از جهان آن روزگار بر یکدیگر تأثیر گذاشتند. بسیاری از آیین‌ها و دین‌های باستانی، از طریق جاد‌ه‌ها، از شرق به غرب عالم و یا برعکس راه یافتند.

پول، اوزان و مقیاس‌ها

پول

تا زمان داریوش بزرگ در بیشتر نواحی تحت فرمان حکومت هخامنشی، سکه (پول) رواج چندانی نداشت و مبادلۀ کالا به صورت پایاپای انجام می‌گرفت. حقوق و دستمزدها نیز به صورت کالا پرداخت می‌شد. سکه‌های طلا و نقره بیشتر در مناطقی مثل بابلِ، لیدی و شهرهای فنیقی‌نشین سواحل شرقی دریای مدیترانه رایج بود. داریوش سکه‌هایی با وزن و عیار مشخص ضرب کرد که در سراسر قلمرو هخامنشیان و حتی فراتر از آن اعتبار داشت.

سکۀ طلایی داریوش موسوم به دَریک، شهرت فراوان یافت. ضرب سکۀ طلا در انحصار شاهان بود و شهرب‌ها (ساتراپ‌ها) با اجازۀ پادشاه می‌توانستند سکۀ نقره ضرب کنند. نظام پولی که داریوش هخامنشی ایجاد کرد، معیاری برای ارز‌ش‌گذاری کالاها و خدمات در نواحی مختلف پادشاهی هخامنشی شد و عامل مهمی در بسط و گسترش تجارت داخلی و خارجی بود. در دوران اشکانیان و به ویژه ساسانیان کاربرد پول به خصوص در شهرها گسترش یافت و سکه‌های نقر‌ه‌ای و مسی در مبادلات تجاری در منطقۀ وسیعی به جریان افتاد. تعداد فراوانی از سکه‌های ساسانی، در ایران و سرزمین‌های هم جوار یافته شده است.

اوزان و مقیا‌س‌ها

هخامنشیان واحدهای وزن و انداز‌‌ه‌گیری ایلامیان را حفظ کردند و واحدهای تاز‌ه‌ای به آن افزودند. به دستور داریوش بزرگ، واحدهای وزن و انداز‌ه‌گیری مشخصی برای شهریاری هخامنشی تعیین شد. تعدادی از وزنه‌های آن دوره بر جا مانده است. پیمانه یا کَیل در زندگی اقتصادی دوران هخامنشی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود، چون در آن روزگار میزان و مقدار مواد خوراکی را به جای وزن کردن، با پیمانه تعیین می‌کردند.

صنعت و تجارت

صنعت

حکومت هخامنشی با یکپارچه ساختن سرزمین‌های ثروتمند و متمدنی که مردمان آنها دارای تجربیات فراوانی در تولید کالاهای مختلف بودند، کمک شایانی به رونق اقتصادی و توسعۀ صنعت کرد. آثار و اشیای برجای مانده از آن دوره، بیانگر پیشرفت صنایع فلزکاری، سفالگری و بافندگی است.

محتوای لو‌ح‌های گلی کشف شده از خزانۀ تخت جمشید معلوم می‌کند که در زمان هخامنشیان، کارگا‌ه‌هایی وجود داشته که متعلق به شاه بوده و اشیاء و مواد خوراکی مورد نیاز کاخ شاهی را تولید می‌‌شده است. استادکاران و صنعتگرانی از سرتاسر قلمرو پهناور هخامنشی در این کارگا‌ه‌ها مشغول به کار بودند.

شواهد و مدارک تاریخی، دلالت بر رونق نسبی تولیدات صنعتی و کارگاهی در دوران سلوکیان و مخصوصاً اشکانیان دارد. در دوران فرمانروایی ساسانیان، همگام با توسعۀ شهرنشینی، صنعت نیز رشد کرد و کیفیت کالاهای تولیدی بهتر شد. در درس 16، صنایع و هنرهای ایران در دوران باستان، به تفصیل مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرند.

صنعت بافندگی به خصوص بافت پارچه‌های ابریشمی در آن زمان، ترقی بسیار کرد. حکومت ساسانی با در اختیار گرفتن واردات ابریشم خام از چین و کوچاندن بافندگان ماهر از قلمرو روم در شام (سوریه) به ایران، کارگاه‌های بافندگی متعددی را در شوش، جندی‌شاپور (گُندی شاپور) و شوشتر ایجاد کرد. این کارگاه‌ها نوعی از پارچه‌های زربافت و ابریشمی را تولید می‌کردند که در جهان آن روز شهرت و مشتریان فراوان داشتند. حتی چین که خود پایه‌گذار صنعت ابریشم بود، پارچه‌های ابریشمی ایرانی را می‌خرید. چینیان تا قرن‌ها، فنون تولید ابریشم را از مردم دیگر کشورها مخفی نگه داشتند، اما سرانجام ایرانیان و رومیان توانستند به این فنون پی ببرند.

در دورۀ ساسانی نیز کارگاه‌های متعددی وجود داشت که متعلق به حکومت بود و کالاهای مورد نیاز شاه، دربار، سپاه و تشکیلات اداری را تأمین می‌کردند.

تجارت

پس از شکل‌گیری حکومتی قدرتمند توسط اقوام آریایی در ایران، به خصوص در پی روی کار آمدن شاهان هخامنشی، تجارت داخلی و خارجی ایران توسعه پیدا کرد. شواهد باستا‌ن شناسی، لو‌ح‌های گلی و گزار‌ش‌های مورّخان یونانی، مخصوصاً هرودت، اطلاعات ارزشمندی دربارۀ اوضاع تجاری در دوران سلسلۀ هخامنشیان ارائه می‌دهند. این منابع، از رشد بازرگانی میان شهرها و مناطق تحت فرمانروایی این سلسله خبر می‌دهند. پیدا شدن سکه‌های هخامنشی و مصنوعات نواحی تابعۀ این سلسله در سواحل رودهای دانوب و رُن در مرکز اروپا و سیلان در جنوب آسیا، نشانه‌ای از برقراری روابط بازرگانی با سرزمین‌های دور است. در آن زمان، شهر بابلِ در قلب پادشاهی هخامنشی، مرکز تجاری مهمی به شمار می‌رفت. بازرگانانی از سرزمین‌های مختلف در آنجا مشغول داد و ستد بودند. بنادر خلیج فارس و نیز بنادر واقع در سواحل شرقی دریای مدیترانه، از مراکز اصلی تجارت دریایی آن دوره محسوب می‌شدند.

در عهد هخامنشیان تجارت مانند گذشته، محدود و منحصر به اشیای تجملی و گرا‌ن قیمت نبود، بلکه شامل انواع مختلفی از مواد اوّلیه مانند فلزات و چوب، محصولات کشاورزی و دامی و تولیدات صنعتی می‌شد. بخش قابل توجهی از کالاهای تجاری را اجناس مورد نیاز مردم مانند اثاث منزل، ظروف آشپزخانه و مواد خوراکی تشکیل می‌داد.

در دوران حکومت سلوکیان، تجارت رونق گذشته را نداشت، از حجم مبادلۀ کالاهای ارزان قیمت کاسته شد و در عوض اشیای تجملی، جای آنها را گرفت. با به قدرت رسیدن اشکانیان، بار دیگر جریانِ داد و ستد به خصوص بازرگانی خارجی رونق اساسی گرفت. یکی از عوامل مهم این رونق، برقراری روابط سیاسی و تجاری میان ایران و چین، و در پی آن گشایش جادۀ معروف ابریشم بود. ایران در آن دوره به عنوان واسطۀ تجاری بزرگ، میان چین و هند از یک سو، و اروپا از سوی دیگر عمل می‌کرد. در زمان اشکانیان، ابریشمِ چین و ادویۀ هندوستان مشتریان زیادی در قلمرو روم داشت. بنابراین درآمد هنگفتی از حقوق گمرکی، عوارض حمل و نقل و راهداری، نصیب حکومت اشکانی می‌شد. امپراتوری روم، نخست در دورۀ اشکانی و سپس در عهد ساسانی، تلاش کرد که به طور مستقیم با هند و چین ارتباط تجاری برقرار نماید، اما اشکانیان و ساسانیان هوشمندانه مانع موفقیت رومیان شدند.

در دوران فرمانروایی ساسانیان، تجارت در مسیرهای زمینی و دریایی گسترش چشمگیری پیدا کرد و بازرگانان ایرانی در مناطق وسیعی از جهان آن روزگار، از چین تا شرق آفریقا و مرکز اروپا، مشغول داد و ستد بودند. سکه‌های نقرۀ ساسانی در بیشتر این مناطق، رایج و معتبر بود. ساسانیان به مراتب بیشتر از حکومت‌های پیشین بر کار تجارت نظارت می‌نمودند و قوانین و مقررات مربوط به خرید و فروش را اجرا می‌کردند.

درآمدها و مخارج

حکومت‌ها برای ادارۀ قلمرو، حفظ قدرت و تأمین هزینه‌های گوناگون، همواره نیازمند منابع درآمد پایدار و مطمئنی بودند و در واقع اقتدار و استواری حکومت‌ها بستگی به منابع مالی و موجودی خزانۀ آنها داشت. در درس 11 مطالعه کردید که یکی از اهداف اصلی شکل‌گیری تشکیلات اداری (نظام‌دیوان سالاری) در ایران باستان، رسیدگی به وضعیت دخل و خرج کشور و سامان دادن منابع درآمد و مخارج عمومی بود.

به طور کلی عمد‌ه‌ترین منابع درآمد حکومت در ایران باستان عبارت بود از: انواع مالیا‌ت‌ها، شامل مالیات کشاورزی و دام، مالیات پیش هوران و مالیات سرانه؛ عوارض گمرکی، حمل و نقل و راهداری و حق بهر‌ه برداری از معادن و جنگل‌ها.

وضعیت اقتصاد و معیشت ایران در دوران باستان همواره تحت تأثیر عوامل سیاسی، مدیریتی و اقلیمی قرار داشت. در زما‌ن‌هایی که صلح، آرامش و امنیت حکم‌فرما بود و زمامدارانی لایق و کاردان حکومت می‌کردند، فعّالیت‌های اقتصادی، شرایط مطلوبی داشت و مردم با خیال آسوده به کسب و کار می‌پرداختند و از حداقل امکانات رفاهی و معیشتی برخوردار بودند؛ اما در دورانی که حکومت مرکزی ضعیف و آشوب و ناامنی فراگیر می‌شد و یا دشمنان خارجی به ایران هجوم می‌آوردند، اوضاع و شرایط اقتصادی به هم می‌ریخت و رونق و آبادانی رخت بر می‌بست. عوامل طبیعی و اقلیمی به خصوص خشکسالی، سیل و طغیان رودخانه‌ها و تخریب سدها نیز گاهی بر وضعیت اقتصادی تأثیر منفی می‌گذاشت. گاهی نیز بروز بیمار‌ی‌های فراگیر و کشند‌‌ه‌ای چون طاعون و وبا موجب مرگ و میر گستردۀ نیروی کار و در نتیجه، رکود و اُفت تولید می‌شد.